Anahtar Kelimeler
Hayvan Kurbanı
Tapınak
Tarhunzas
Kubaba
Din Görevlileri
Nasıl Atıf Yapılır
Özet
Çalışmamızda Geç Hitit Dönemi inanç sistemi içinde
yer alan kutsal mekânlar, libasyon, hayvan kurbanı, mezarlar, ölü yemeği, tanrı ve tanrıçalar ele alınmıştır. Bu kapsamda Geç Hitit Dönemi merkezlerinden Ain Dara, Tell
Tayinat, Karkamış, Aleppo ve Zincirli’de yapılmış olan
kazı çalışmalarında kutsal mekânlar ortaya çıkarılmıştır.
Yapıların tamamı Karkamış örneği hariç megaron planlıdır. Söz konusu dini mekânlar Geç Hitit Kent Devletleri’nin çağdaşları Urartu ve Yeni Assur ile benzerlikler
göstermekle birlikte köken olarak daha çok Kuzey Suriye
Bölgesi tapınaklarının özelliklerini yansıtmaktadır. Ayrıca
İvriz ve Karasu kaya kabartmaları Geç Hitit Kent Devletleri’nde dini ritüellerin sadece tapınaklarda gerçekleştirilmediğini olasılıkla dağlık bölgeler, su kaynakları, kaya gözenekleri gibi açık alanlarda da yapıldığını göstermektedir.
Geç Hitit Dönemi’nde tanrılar için dikilen steller, tarımsal
bereket için libasyon ve hayvan kurbanı gibi dini törenler
de gerçekleştirilmiştir. Tasvirli eserlerden dini törenlerde
çoğunlukla erkek nadiren kadın din görevlilerinin olduğu
tespit edilmiştir. Şimdilik Geç Hitit Dönemi nekropolisleri
ya da mezarlıkları ile ilgili veriler sadece Zincirli’den basit
çukur gömü ile Karkamış’tan bir kremasyon gömüden bilinmektedir. Bununla birlikte Geç Hitit Kent Devletleri’nde mezar steli diktirme geleneği oldukça yaygındır.
Mezar steli geleneği Arami ve Fenikelilerden Geç Hitit
Kent Devletleri’ne geçmiştir. Geç Hitit Dönemi tanrıları
arasında Tarhunzas, Runtiyes/Kurunta, Ay, Güneş ve
Dağ; tanrıçalar içerisinde ise Kubaba ve İştar gelmektedir.
Tanrıların atribüleri balta, mızrak, ok, yay, topuz, şimşek
demeti, üzüm salkımı ve başak demeti; tanrıçalar da ise
aynadır.
Referanslar
Akçay 2011 A. Akçay, Arkeolojik ve Filolojik Belgeler Işığında Tabal Ülkesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi. Ankara 2011. Armutak 2004 A. Armutak, “Eskiçağ Uygarlıklarında Kurban Edilen Hayvanlar Üzerine Bir İnceleme”. İstanbul Üniversitesi Veterinerlik Fakültesi Dergisi 30/2 (2004) 169-180.
Assaf 1990a A. Assaf, The Temple of ‘Ain Dara. Damaskus 1990.
Assaf 1990b A. Assaf, Der Tempel von ‘Ain Dara“ [w:] Damaszener Forschungen 3. Mainz am Rhein 1990.
Aslantürk 2016 N. Aslantürk, “Hitit Panteonunda Bir Tanrı Grubu: Adamma, Kubaba ve Ḫašuntarḫi”. International E-Journal of Advances in Social Sciences II/4 (2016) 117-125.
Aşan 2019 E. Aşan, Yazılı Belgeler ve Tasvirli Eserler Işığı’nda Yeni Assur Krallığı’nda Libasyon. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi. Van 2019.
Batmaz 2013 A. Batmaz, “Urartu Dininde Kurban Kavramı ve Kurban Uygulamaları”. Belleten LXXVII/280 (2013) 801-832.
Bonatz 2015 D. Bonatz, “Katumuwa’s Banquet Scene”. Ed. V. R. Hermann, J. D. Schloen, In Remembrance of Me Feasting with the Dead in the Ancient Middle East. Chicago (2015) 39-44.
Çilingiroğlu 1997 A. Çilingiroğlu, Urartu Krallığı Tarihi ve Sanatı. İzmir 1997.
Çilingiroğlu 2006 A. Çilingiroğlu, “Ayanis Urartu Tapınağının Mülkleri”. Ed. T. Takaoğlu, Anadolu Arkeolojisine Katkılar: 65. Yaşında Abdullah Yaylalı’ya Sunulan Yazılar. İstanbul (2006) 75-80.
Çilingir 2011 S. Çilingir, Hitit Tapınak Kentleri. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi Ege Üniversitesi. İzmir 2011.
Doğan 2011 Ö. Doğan, Adana Arkeoloji Müzesi’nde Bulunan Geç Hitit Dönemi Stelleri. Yayınlanmamış Doktora Tezi Çukurova Üniversitesi. Adana 2011.
Gökce 2018 B. Gökce, “Urartu’da Libasyon Üzerine Bazı Düşünceler”. Arkeoloji ve Sanat 157 (2018) 55-62.
Hamburg 2013 J. Hamburg, “Świątynie neohetyckie”. Eds. W. Ejsmond, J. Hamburg, P. Janik, A. Romaniuk, A. Skalec, Zawadzińska Szkice z archeologii Bliskiego i Środkowego Wschodu. Warszawa (2013), 6-55.
Harrison 2005 T. P. Harrison, Tayinat Archeaological Project (TAP) 2004 Seasonal Report. An Introduction. Toronto 2005.
Harrison 2010b T. P. Harrison, “Tell Tayinat: Patina Krallığı’nın Başkenti”. Aktüel Arkeoloji Dergisi 16 (2010b) 78-85.
Harrison 2010a T. P. Harrison, Tayinat Archeaological Project (TAP) 2009 Seasonal Report. Toronto 2010a.
Hawkins 2000 J. D. Hawkins, Corpus of Hieroglyphic Luwian Inscriptions: Inscriptions of the Iron Age, Volume 1-2 (Untersuchungen Zur Indogermanischen Sprach- Und Kulturwissenschaft, N.F.,8.1). Berlin 2000.
Hellenkemper – Wagner 1977 H. Hellenkemper – J. Wagner, “The God on the Stag: A Late Hittite Rock-Relief on the River Karasu”. Anatolian Studies 27 (1977) 167-173.
Hermann 2015 V. R. Hermann, “The Katumuwa Stele in Srchaeological Context”. Ed. V. R. Hermann, J. D. Schloen, In Remembrance of Me Feasting with the Dead in the Ancient Middle East. Chicago (2015) 49-56.
Hout 2015 P. J. V. Hout, “Death Binds: On Some Rites Surrounding Death in Ancient Anatolia”. Ed. V. R. Hermann, J. D. Schloen, In Remembrance of Me Feasting with the Dead in the Ancient Middle East. Chicago (2015) 75-80.
Karauğuz – Kunt 2006 G. Karauğuz, H. İ. Kunt, “İvriz Kaya Anıtları ve Çevresi Üzerine Bir Araştırma”. Arkeoloji ve Sanat 122 (2006) 23-50.
Kocaman 2007 S. Kocaman, Urartu Kültürü Üzerindeki Geç Hitit Etkileri. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi Marmara Üniversitesi. İstanbul 2007.
Kohlmeyer 2000 K. Kohlmeyer, Der Tempel Des WetterGottes Von Aleppo. Germany 2000.
Kubala 2015 A. Kubala, Iconography of “Neo-Hittite” Seals. Warsaw 2015.
Marchetti 2014 N. Marchetti, “Bronze Statuettes from the Temples of Karkemish”. Orientalia 83/3 (2014) 305-320.
Monson 2000 J. Monson, “The New ‘Ain Dara Temple: The Closest Solomonic Parallel”. Ed. H. Shanks, Biblical Archaeology Research 26, cz. 3, sine loco 2000.
Murat 2009 L. Murat, “Goddess İšhara”. Tarih Araştırmaları Dergisi 45 (2009) 159-189.
Mutlu – Albayrak 2018 S. İ. Mutlu – Y. Albayrak, “Harran ve Soğmatar’da Sin Kültünün Varlığı”. Karadeniz 37 (2018) 133-144.
Naumann 1985 R. Naumann, Eski Anadolu Mimarlığı. Ankara 1985.
Orthman 1971 W. Orthmann, Untersuchungen zur späthethitischen Bildkunst, Saarbrücker Beiträge zur Altertumskunde 8.
Ökse 2005 A. T. Ökse, “Eski Çağ’dan Günümüze Ölü Gömme ve Anma Gelenekleri”. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi 5 (2005) 1-8.
Özfırat 2005 A. Özfırat, Eskiçağda Harran. İstanbul 2005.
Pardee 2015 D. Pardee, “The Katumuwa Inscription”. Ed. V. R. Hermann, J. D. Schloen, In Remembrance of Me Feasting with the Dead in the Ancient Middle East. Chicago (2015) 45-48.
Pınarcık 2018 P. Pınarcık, “Geç Hitit Dönemi’nde Toroslardan Amanoslara Uzanan Bölgedeki Ekonomik Faaliyetler”. Belleten LXXXII/294 (2018) 383-406.
Salihoğlu – Demiraslan 2018 E. F. Salihoğlu – D. Demiraslan, “Hitit Uygarlığında Büyük Tapınak Mimarisi ve Etkileri”. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11/3 (2018) 1761-1779.
Schloen – Hermann 2016a D. Schloen – V. R. Hermann, “Zincirli Höyük Excavations 2015”. KST 38 (2016) 173-187.
Schloen – Hermann 2016b D. Schloen – V. R. Hermann, “Assur ile Hitit Arasında Güç ve Kültür, Zincirli Höyük Sam’al Krallığı”. Aktüel Arkeoloji 50 (2016) 64-77.
Sevin 1999 V. Sevin, Yeni Assur Sanatı I/Mimarlık. Ankara 1999.
Tay Projesi Tayproject.org 05.07.2019.
Tiryaki 2013 S. G. Tiryaki, “Yeni Hitit Sanatı Üzerine İkonografik Araştırmalar (1): Üzüm Salkımı ve/veya Başak Filizi Taşıyanlar”. Cedrus I (2013) 33-53.
Ürkmez 2019 Ö. Ürkmez, “Marqašti/Maraş’ın Neo-Hitit Heykeltıraşlığında Dinsel/ Tanrısal Figürler”. Eds. C. Kabakçı, İ. Solak, A. Ceylan, O. Dumankaya, M. Canlı, Ö. Y. Ova, Uluslararası Antik Çağ Döneminde Maraş Sempozyumu. (K. Maraş 2019) 222-230.
Watanabe 1992 C. E. Watanabe, “A Problem in the Libation Scene of Ashurbanipal”. Ed. H. I. H. Prince T. Mikasa, Cult and Ritual in the Ancient Near East. (Wiesbaden 1992) 91-104.
Werner 1994 P. Werner, Die Entwicklung der Sakralarchitektur in Nordsyrien und Südostkleinasien: von Neolithikum bis zum 1. Jt. V. Chr. München, Wien 1994.
Wooley 1952 L. Wooley, Carcemish. Report of the Excavations at Jerablus on Behalf of British Museum, pt. 3 – the Excavations in the Inner Town,
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.